1-YANGIN BİLGİSİ.

A) YANMA: Yanma genellikle kimyasal bir olay olarak tanımlanır. Esası; yanıcı maddenin ısı yardımı ile oksijenle birleşmesi sonucu ortaya çıkan kimyasal olaydır.
B) YANMANIN ŞARTLARI:
Yanma olayının meydana gelebilmesi için üç şartın bir arada olması gerekmektedir. Bu şartlar yanıcı madde, ısı ve oksijen dir. Şartlardan herhangi birisinin bulunmaması veya yeterli miktarda olmaması halinde yanma olayı meydana gelmez. Bu olay YANGIN ÜÇGENİ ile şu şekilde izah edilebilir.

Şimdi bu üç şartı teker teker ele alarak inceleyelim.

B.a)YANICI MADDE:
Belirli şartlar oluşturulduğunda doğada bulunan hemen, hemen bütün maddeler yanabilir.Ancak bu şartların hepsini hazırlamak her zaman mümkün değildir. (Yüksek ısı veya saf oksijengibi.)Biz yanıcı madde sözünden ısı karşısında yanıcı buhar veya gaz çıkarabilen yada kolaylıkla korlaşabilen maddeleri anlıyoruz. Bu anlamda yanıcı maddelerin büyük çoğunluğunun birleşiminde (C) Karbon, (H) Hidrojen, (O) Oksijen, (S) Kükürt, (F) Fosfor gibi elementler bulunmakta, ısı ile temaslarında çeşitli bileşikler halinde gaz ortaya çıkartmaktadırlar. Bu gazlar buhar halindedirler.
Maddeler bilindiği gibi tabiatta üç halde bulunurlar. Yanıcı maddelerde tabiatta bulunan maddeler olduğundan üç halleri ile vardırlar.

Bunlar ;
? Katı haldeki yanıcı maddeler.
? Sıvı haldeki yanıcı maddeler,
? Gaz haldeki yanıcı maddelerdir.

B.a.1)Katı yanıcı maddeler:
Bu sınıftaki maddeler, genel olarak ısı etkisi ile yanıcı buhar veya gaz çıkartmakta ve oksijen ile birleşmeleri halinde yanma meydana gelmektedir.Bu gruptaki bazı yanıcı maddeler ise önce eriyerek sıvı hale geçmekte daha sonra buhar haline geçerek yanmaktadır.(Parafin, mum, katı yağlar gibi.)Bazıları ise doğrudan buhar haline geçerek yanmaktadır.( Naftalin gibi.)

B.a.2)Sıvı haldeki yanıcı maddeler :
Sıvı yanıcı maddeler genelde buharlaştıktan sonra yanarlar. Bunların pek çoğu normal havada buharlaşırlar .Bazıları ise (Örneğin; Benzin) -7 CO de buharlaşmaya başlar . Bu gruptaki yanıcılar, katı yanıcı maddelere göre daha kolay ve hızlı yanarlar. Sıvı yanıcı maddelerin çoğunluğunun buharı (Benzin, mazot, tiner vs.) havadan ağırdır.

B.a.3) Gaz haldeki yanıcı maddeler :
Diğer yanıcı maddelere oranla daha kolay ve daha hızlı yanarlar. Oksijenle temasa Getiril-meleri çok küçük kütleler halinde olmalıdır. Aksi halde yanmaları patlama şeklinde olacaktır. Gaz halindeki yanıcı maddeler çoğu zaman çeşitli gazların

karışımından meydana gelmektedir. (Örneğin; Hava gazı) Bundan dolayıdır ki zehirleme özellikleri de bulunabilmektedir.

B.b) OKSİJEN:
Yanıcı madde bilindiği üzere sayılamayacak kadar çoktur. Ancak yakıcı madde olarak sadece oksijen bilinmektedir.Burada yanmayı sağlayan saf oksijen değildir. Havada bulunan oksijendir.Hava bir gaz karışımıdır. Bileşiminde şu gazlar bulunmaktadır.

Azot % 78,1
Oksijen % 20,9
Argon % 0,93
Karbondioksit % 0,03
Neon % 0,0015
Helyum % 0,0005
Kripton % 0,00011
Ksenon % 0,000008

Ayrıca meteorolojik duruma göre % 3-5 arasında su buharı bulunur. Havadaki gazlardan; azot (N) ve karbondioksit (C02) söndürücüdür. Oksijen (0) ise yakıcıdır.Diğerleri ne yakıcı ne de söndürücüdür. Deneyimler sonucu elde edilen bilgilere göre hava içinde % 14-16 oranında oksijen bulunması yanma için yeterli olmaktadır.Yanma sırasında ısınan hava yukarı çıkmakta onun yerine yanlardan oksijen taşıyan yeni hava akımı boşluğu doldurmakta, dolayısıyla madde yanana kadar veya bir müdahale ile yanma durduruluncaya kadar devam etmektedir.

Yangın merkezi ve çevresindeki hava akımları.

B.c- ISI :
Cisimlerin moleküllerinin sürekli hareket halinde bulunduğu bilinmektedir. -273 derecede moleküllerdeki bu hareket durmaktadır. Bu noktaya MUTLAK SIFIR NOKTASI adı verilir. Cisimlerin fizik yapılarının (katı, sıvı, gaz) taşıdıkları ısı ile yakın bir ilişkisi vardır. Yani ısısını değiştirmekle cisimlerin fiziki yapısını değiştirmek mümkündür. (Suyun donması, odunun yanıp kül olması vb.)

B. I ) Isıyı ifade etmek için kullanılan terimler:
?Kalori: Normal basınçta (760 mm. cıva sütunu) (1) gram suyun (l?C) ısıtabilmesi için verilmesi gereken ısı miktarına (1) kalori denir.

?Suhunet: Cismin taşıdığı ısının herhangi bir andaki derece cinsinden değeridir. Kalori ile suhunet arasında doğru orantı vardır. Verilen ısı miktarı artırıldıkça suhunetide artar.
?Enerji: Maddede bulunan ve ortaya bir iş çıkarabilen güce verilen isimdir. İkiye ayrılır;
(1)Potansiyel Enerji : Maddede mevcut, henüz iş haline geçmemiş enerjidir.
(2) Kinetik Enerji: İş haline geçmiş veya geçmekte devam eden enerjidir. Kömürün yanması ile ortaya çıkan enerji gibi.
?Isı Değeri : Cismin birim miktarının yanması sonunda hasıl olan ısının kalori cinsinden miktarıdır. Birim gram ise, ısı değeri KALORİ, birim kilogram ise, ısı değeri KİLOKALORİ?dir.

?Buharlaşma veya Gazlaşma Isısı: Cismin yanabilecek hararette buharlaşması (veya gaz çıkarması) için dışardan verilmesi gereken ısıdır. (Örneğin; Benzin -7 derecede buharlaşabilir.)

?Alevlenme Isısı: Cisimlerin yanabilecek oranda buharlaşmaya (veya gaz çıkarmasına) başlamasını sağlayan ısıya alevlenme ısısı denir. Her cisim içinde değişiktir.

?Yanma Isısı: Yanmaya, yani oksijenle birleşmeye başlamış cismin bu yanmasının devamı için daha bir süre ve ortalama olarak yanma derecesinin 8-10 derece üzerinde bir ısı vermek gereklidir. Cisimlere göre değişik olmakla beraber, ilave olarak verilmesi gereken ısıya yanma ısısı denir.
?Yararlı Isı: İstediğimiz yerde, istediğimiz zamanda ve istediğimiz şekilde ve derecede kullanabildiğimiz ısıdır.
?Zararlı Isı: İstemediğimiz yerde, istemediğimiz zamanda, istemediğimiz şekilde ve derecede ortaya çıkan ısıdır.
B.II ) Isının kaynakları:

Isıyı kaynaklarına göre önce ikiye ayırabiliriz;
? Doğal kaynaklardan gelen ısı,
a) Güneş,
b) Yıldırım,
c) Volkanlar,
? Suni kaynaklardan gelen ısı,
a) Katı yakacaklı ısı kaynakları,
b) Sıvı yakacaklı ısı kaynakları,
c) Gaz yakacaklı ısı kaynakları,
d) Elektrik,
e) Patlayıcı maddeler,
f) Sürtünme.
C.)YANMANIN ÇEŞİTLERİ:

Yanma olayı şu dört şekilde meydana gelir.
a) Yavaş Yanma,
b) Hızlı Yanma,
c) Parlama-Patlama şeklinde yanma,
d) Kendi Kendine Yanma,
C.a) YAVAŞ YANMA:

-Yavaş yanma şu durumlarda meydana gelir.
-Yanıcı maddenin bünyesi itibariyle, yanıcı buhar veya gaz meydana getiremediği halde,
-Yeterli ısının olmaması halinde,
-Yeterli oksijen olmaması halinde,
-Yavaş yanma meydana gelmektedir.
Örneğin:
* Demir (F), Bakır (Cu) gibi metallerin havadaki oksijen ve hava ısısı ile oksitlenmesi olayında olduğu gibi, yanıcı madde buhar veya gaz çıkarmamakta dolayısıyla demir oksit (Fe 0) ve Bakıroksit (Cu O) oluşmaktadır.
* Sodyum (Na) alkali metali de çabuk okside olan bir elemandır.
* Canlıların hücre solunumu olayı da bir nevi yavaş yanma olayıdır.
C.b-HIZLI YANMA:

Yanmanın bütün belirtileri ile oluştuğu bir olaydır. Yanmanın belirtileri: Alev, ısı, ışık ve korlaşmadır . Bazı maddeler, katı halden önce sıvı hale daha sonrada buhar veya gaz haline geçerek yanarlar (Örneğin: Parafin, mum gibi).Bazıları ise, doğrudan yanabilen buhar çıkarırlar (Örneğin: Naftalin).Yine bazı maddeler doğrudan doğruya yanabilen gazlar çıkarırlar (Örneğin: Odun, kömür gibi). Meydana gelen bu yanıcı buhar veya gazlar oksijenle birleşirken olay meydana gelir.
Bir alevde üç kısım bulunur.
- Dış Kısım; Parlaktır ısı yüksek derecededir ve yanma tamdır.
- OrtaKısım;Yanma tam değildir, zira oksijenle temas olanağı daha azdır. Isı derecesi de azdır.
- Çekirdek Kısım; Bu bölgede yanma yoktur, yanıcı buhar veya gazların yanmak için sıra beklediği bölge de denebilir. İç ve orta kısımdan hava akımı dolayısıyla bir takım yanmamış maddeler de çıkar ki bunlar duman ve kurumdur.

HIZLI YANMA

Yine bazı maddeler buharlaşmadığı için yanıcı gaz da çıkarmamaktadır. Bu gibi maddelerin yanması korlaşma halinde olmakta, alevlenme olmaktadır. (Örneğin: Gazı alınmış kok ve odun kömürleri, sigaranın yanışı gibi) Burada da alevlenmede olduğu gibi ısı ve ışık bariz şekilde görülmekte ve hissedilmektedir.
C.c-PARLAMA- PATLAMA ŞEKLİNDE YANMA:
Parlama kolayca ateş alan maddelerde görülen bir olaydır. (Örneğin : Benzin gibi) Patlama ise;
Tamamen bir yanma olayıdır. Burada dikkati çeken husus maddenin tamamının bir anda yanmasıdır. Bunda Maddenin cinsi, birleşimi, şekli, büyüklüğü ile küçüklüğü ve nihayet oksijen oranının rolü büyüktür.Patlamada; bir anda parlayarak yanan madde çeşitli gazlar haline gelmekte ve son derece büyük bir hacim genişlemesine uğrayarak etrafını zorlamakta ve patlamalar olmaktadır.



C.d-KENDİ KENDİNE YANMA :
Yavaş yanmanın zamanla hızlı yanmaya dönüşmesidir. Özellikle bitkisel kökenli yağlı maddeler normal hava ısısı ve oksijeni içinde kolaylıkla oksitlenmekte bu oksitlenme sırasında ise gittikçe artan bir ısı çıkmaktadır. Zamanla doğru orantılı olarak artan bu ısı , bir süre sonra alevlenmeye yetecek dereceyi bularak maddenin kendiliğinden tutuşmasına neden olmaktadır. Örneğin : Bezir yağına bulaştırılmış bir bez parçası yukarıda açıklandığı şekilde bir süre sonra alev alarak yanmaya başlayabilmektedir